Millî İstihbarat Teşkilatı (MİT), resmi internet sitesinde yer alan "Özel Koleksiyon/Belgeler" bölümünde tarihi bir istihbarat raporunu kamuoyunun bilgisine sundu.
Yayımlanan 7 Ağustos 1933 tarihli tarihi belgede, Doğu Karadeniz bölgesi ile Erzurum çevresinde incelemelerde bulunan iki yabancı botanikçinin saha faaliyetleri ve bu kişilere yönelik yürütülen istihbarat takibi ayrıntılı şekilde yer aldı.
Milli Emniyet Hizmeti Riyâseti’ne Gönderilen Tarihi Rapor
Erzurum B Amirliği tarafından Millî İstihbarat Teşkilatı’nın öncülü olan Milli Emniyet Hizmeti Riyâseti’ne (MAH) gönderilen gizli raporda, özellikle Trabzon-Gümüşhane güzergâhı ile stratejik öneme sahip Zigana çevresinde saha araştırması gerçekleştiren yabancı uyruklu botanikçilerin durumuna dikkat çekildi. Raporda, bölgede bitki incelemesi adı altında yürütülen çalışmaların güvenlik birimleri tarafından yakından izlendiği kaydedildi.
"Günde 30 Kilometre Geziyor, Dağlara Tırmanıyorlardı"
İstihbarat belgesinde, 1930 yılında bölgeye geliş yapan iki yabancı botanikçiyi gözetim altında tutmak amacıyla bir istihbarat memuru ile vilayetin ziraat müdürünün görevlendirildiği aktarıldı. Ancak görevlendirilen personelin, araştırmacıların yüksek temposuna ayak uyduramadığı raporda yer buldu.
Söz konusu istihbarat raporunda yer alan değerlendirmede, "Onlar günde 30 kilometre geziyor, dağlara tırmanıyorlardı. Hülâsa ne olduklarını ve ne yaptıklarını fennî bir şekilde tezahür ettirmek mümkün olamadı" ifadelerine yer verildi. Raporu kaleme alan yetkililer, araştırmacıların arazi şartlarındaki fiziksel temposu karşısında görevlilerin yetersiz kaldığını bildirdi.
Zigana’da Aylarca Süren Çalışmalara Uzman Denetimi Önerisi
Yabancı uyruklu şahısların faaliyetlerine yönelik yürütülen gözetim çalışmalarının yüzeysel kaldığı tespiti yapılan raporda, Zigana çevresinde aylarca araştırma yürüten iki İngiliz araştırmacının faaliyetlerinin bundan sonraki süreçte ilgili bakanlıklardan görevlendirilecek uzman heyetler eşliğinde denetlenmesi gerektiği teklif edildi.
Raporda ayrıca, bölgeye gelen yabancı seyyahlar ile araştırmacılar hakkında mülki ve mahalli idarelerin elde ettiği tüm bilgilerin gecikmeksizin istihbarat servisiyle paylaşılması talep edildi.
Zigana ile Torul arasında yaklaşık bir ay çalıştılar
Belgeye göre, biri İsviçreli, diğeri İskandinavyalı iki botanikçi 1930’da Trabzon’a geldi. Araştırmacılar, Zigana ile Torul arasında yaklaşık bir ay kaldı.
Raporu kaleme alan görevli, dönemin Trabzon Valisi Ali Galip Bey ile birlikte araştırmacıların çalışmalarını incelemek üzere Zigana’ya çıktı.
Botanikçiler bir handa konakladı ve hanın yaklaşık 300 metre doğusuna iki küçük mavi çadır kurdu. Rapor yazarı, çadırların hangi amaçla kullanıldığını belirleyemediğini kaydetti.
Ali Galip Bey, botanikçilerden çalışmalarını yazılı olarak bildirmelerini istedi. Araştırmacılar, uzun süren incelemelerini özetlemenin güç olduğunu söyledi ve ülkelerine döndükten sonra yayımlayacakları eserlerden birer nüsha göndereceklerini bildirdi.
Günde 30 kilometre yürüdüler, refakat üç gün sürdü
Bir istihbarat memuru ile vilayetin ziraat müdürü iki botanikçiye eşlik etti. Rapor, her iki görevlinin de üç günlük refakatin ardından döndüğünü ve araştırmacıların çalışma temposuna ayak uyduramadığını belirtti. Botanikçiler, raporun ifadesiyle, “günde otuz kilometre geziyor, dağlara tırmanıyorlardı.” Rapor yazarı, bu refakatle araştırmaların içeriğini teknik açıdan ortaya koyamadıklarını kaydetti.
İngiliz botanikçiler için uzman refakati önerildi
Raporda adı geçen diğer iki botanikçi, 1933’ün nisan ayı sonunda Trabzon’a gelen İngiliz araştırmacılardı. İkili, Maçka ve Maçka-Zigana hattında aylar boyunca inceleme yaptı. Rapor yazarı, belgeyi hazırladığı sırada iki araştırmacının Zigana’daki çalışmalarını sürdürdüğünü bildirdi.
Rapor yazarı, yabancı seyyahların geçişleri ve araştırmaları hakkında istihbarat servisinin daha erken bilgilendirilmesinin hazırlıkları hızlandıracağını belirtti. Bilimsel incelemelerin içeriğini değerlendirmek için alan bilgisine ihtiyaç duyulduğunu vurguladı. Zigana’da aylarca çalışan iki İngiliz botanikçiye ilgili bakanlıklardan bir veya iki uzmanın eşlik etmesini önerdi.
Dışişleri ve emniyet birimlerinin yabancı seyyahlar ve araştırmaları hakkında edindikleri bilgileri istihbarat servisiyle paylaşmasını da istedi.
