Bir milletin tarihî hafızasında bazı yardımlar vardır ki maddi değerleriyle ölçülemez. Çünkü o yardımlar, yalnızca zor zamanlarda uzatılan bir el değil, ortak bir kaderin ve kardeşlik hukukunun ifadesidir. Azerbaycan Türklerinin Osmanlı Devleti’ne ve ardından Türkiye’nin bağımsızlık mücadelesine verdiği destek, tarihimizin böyle anlamlı dayanışma örneklerinden biridir.
1912 yılında başlayan Balkan Savaşları sırasında Osmanlı Devleti ağır bir mücadele verirken Azerbaycan Türkleri Anadolu’nun ve Osmanlı’nın yaşadığı sıkıntılara kayıtsız kalmadı. Azerbaycan’ın ileri gelen hayırseverlerinden Hacı Zeynel Abidin Tagiyev ve ailesi, Osmanlı’nın yardım çağrılarına maddi katkılarda bulundu. Hilal-i Ahmer Cemiyeti’ne, savaşta yetim kalan çocuklar için kurulan kurumlara ve Donanma Cemiyeti’ne yardımlar gönderildi. Azerbaycanlı aydınlar ve gönüllüler de 1000 kişilik bir tümenle Osmanlı saflarında savaşa katıldı.
Birinci Dünya Savaşı’nda bu dayanışma daha da belirginleşti. Çanakkale’den Kafkas Cephesi’ne uzanan savaş yıllarında Azerbaycan Türkleri gönüllü olarak Osmanlı ordusuna katıldı. Yaralıların tedavisi, savaş mağdurlarına yardım ve cephe gerisindeki insani faaliyetlerde Azerbaycanlıların önemli katkıları oldu. Azerbaycan’daki hayır cemiyetleri, Osmanlı topraklarında yaşayan insanlara maddi ve manevi destek sağladı.
1918 yılı ise bu ilişkilerde yeni bir dönemin başlangıcıydı. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin kuruluşunun ardından iki ülke arasındaki dayanışma resmî bir askerî iş birliğine dönüştü. 4 Haziran 1918’de imzalanan Batum Antlaşması ile Osmanlı Devleti, Azerbaycan’a askerî yardım sağlama yükümlülüğü üstlendi. Nuri Paşa komutasındaki Kafkas İslam Ordusu, Osmanlı askerleri ve Azerbaycanlı gönüllülerle birlikte Bakü harekâtını gerçekleştirdi. 15 Eylül 1918’de Bakü’nün kurtarılması, milletimizin ortak tarihindeki önemli dönüm noktalarından biri oldu.
Aradan çok geçmeden bu defa Anadolu işgal edildi. Azerbaycan Türkleri, daha önce Osmanlı’ya uzattıkları yardım elini bu defa Ankara Hükûmeti için uzattılar.
28 Nisan 1920’de Azerbaycan’da Sovyet yönetiminin kurulmasıyla ülkenin siyasi şartları değişmişti. Buna rağmen Azerbaycanlı devlet adamı Neriman Nerimanov, Türkiye ile dayanışmanın sürdürülmesinde önemli rol oynadı.
Mustafa Kemal Paşa, Millî Mücadele'nin finansman sıkıntısı içinde olduğu günlerde;
17 Mart 1921 tarihinde, TBMM'nin Bakü temsilcisi Memduh Şevket Esendal aracılığıyla gönderdiği yazıyla, Azerbaycan lideri Neriman Nerimanov’dan, Anadolu'daki mücadele için borç olarak maddi destek istemişti.
Nerimanov, 23 Mart 1921 tarihli cevabında şu anlamlı ifadeleri kullandı:
“Paşam, Türk milletinde bir anane vardır; kardeş kardeşe borç vermez, kardeş her durumda kardeşinin elinden tutar. Biz kardeş milletiz. Her zaman ve her şartta birbirimizin elinden tutacağız.”
Bu tarihi cevapla Azerbaycan tamamen karşılıksız olarak, 1921 yılında Türkiye’ye 500 kg altın gönderdi. Savaşın ekonomik imkânsızlıklar içinde sürdürüldüğü, ordunun silah, mühimmat ve diğer ihtiyaçlarının karşılanmasında büyük güçlükler yaşandığı bir dönemde bu yardımın önemi çok büyüktü.
Azerbaycan’ın katkısı altınla sınırlı kalmadı. Bakü’nün petrol kaynaklarından Türkiye’ye benzin, gazyağı ve petrol ürünleri gönderildi. 1921 yılında 30 tanker petrol, 2 tanker benzin ve 8 tanker gazyağı sevk edildi. 1922 yılında ise Batum üzerinden Türkiye’ye 9 bin tonun üzerinde gazyağı ve 340 ton civarında benzin ulaştırıldı.
Neriman Nerimanov liderliğindeki Azerbaycan’ın yaptığı yardımın ve söylediği sözün tarihî değeri, yalnızca ifade ettiği anlamda değil, söylendiği dönemin şartlarında saklıdır. Çünkü Anadolu işgal altındayken, Türk milleti bağımsızlığı için mücadele ederken Azerbaycan’dan uzanan el, ortak tarih ve kültür bağlarının ne kadar güçlü olduğunu göstermiştir.
Türkiye Cumhuriyeti’de 2020’de Karabağ’ın işgalden kurtarılmasında, Azerbaycan’a sözlü ve askeri olarak, tam destek vererek bu kardeşliği daha da pekiştirmiştir.
Bugün Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkilerden söz ederken sıkça kullanılan “İki devlet, tek millet” ifadesinin arkasında, işte böyle bir tarihî birikim bulunmaktadır.
Son günlerde Azerbaycandaki başörtüsü uygulamaları bizleri çok üzmüştür. Ancak bu üzüntümüzü ve yanlıştan dönülmesini, kardeşliğimize zarar vermeden ve yaşadığımız acı tecrübeleri anlatarak ifade etmeliyiz. Kardeşliğimizi kıskanan ABD-İsrail ve İran-Rusya şer cephesinin etkisinde olanların tuzaklarına asla düşmemeliyiz. Nitekim devletimizin bu konuda itidalli davranması taktire şayandır.
Filistin lideri Mahmut Abbas’ın, Kıbrıs Rum Kesimi ve Ermenistan ile yakın ilişkileri bizim din kardeşimiz Filistin’in haklı davasına olan desteğimizi etkilemediği gibi; Azerbaycan İsrail ilişkileri de, kan kardeşimiz olan Azerbaycan’a olan bakışımızı etkilemeyecektir.
Tarih, zaferleri ve yenilgileri kaydettiği gibi, zor günlerde kimin kimin yanında durduğunu da kaydeder. Azerbaycan ve Türkiyenin birbirine zor günlerde birbirine uzattığı el unutulmaması gereken bir kardeşlik mirasıdır.
Turan İller ilelebet var olsun.
Can Azerbaycan’ın Karabağ Zaferi Kutlu Olsun…
08.11.2026. Av. Ali Haydar DERELİ
